Thu phân là gì?

Ngày Thu phân là ngày mà thời gian ban ngày và thời gian ban đêm dài bằng nhau ở xích đạo. Theo quan điểm phương Đông, Thu phân (秋分) là lúc vào giữa mùa thu (chữ phân (分) nghĩa là phân chia). Tuy nhiên, theo khoa học phương Tây thì đây là ngày bắt đầu của mùa thu ở bắc bán cầu hay ngày bắt đầu mùa xuân ở bán cầu nam. Ở bán cầu nam thì ngày này là ngày Xuân phân. Vào ngày này, Mặt Trời sẽ mọc lên từ chân trời ở chính xác hướng đông, và lặn đi xuống chân trời ở chính xác hướng tây. Ngoài ra, Mặt Trời sẽ nằm thẳng đúng trên đỉnh đầu vào giữa trưa.

[Ftvh] Thu phân là gì ?
Mặt Trời chiếu thẳng vô xích đạo của Trái Đất vào Thu phân. Đồ họa : timeanddate.com. Dịch : Ftvh.

Tại sao vào ngày Thu phân (và Xuân phân) có đêm và ngày dài bằng nhau ? Vì quỹ đạo của Trái Đất chúng ta không thẳng đứng, mà nó nghiêng 23 độ so với mặt phẳng hoàng đạo, nên sẽ có nơi tiếp nhận ánh sáng từ Mặt Trời nhiều hơn một nơi khác ở bán cầu còn lại, và vào 2 ngày phân trong năm, Trái Đất sẽ hướng thẳng về Mặt Trời, nên ngày và đêm sẽ dài như nhau. Nhưng Trái Đất chúng ta không ngừng chuyển động, nên sự bằng nhau này sẽ nhanh chóng bị phá vỡ.

Bạn sẽ cảm nhận được gì về Thu phân từ bên ngoài tự nhiên ? Dễ dàng nhận thấy thời tiết mát mẻ, dễ chịu, và cái se lạnh của mùa đông đang đến gần đối với bắc bán cầu. Ngoài ra nếu bạn sống ở vùng cực của bắc bán cầu, thì bạn sẽ thấy Mặt Trời lặn đi từ chân trời hướng tây trong vài tuần tới. Ngày sẽ dần ngắn hơn, thời tiết lạnh hơn, ra đường cần mặc thêm áo khoác. Bạn sẽ thấy đường đi của Mặt Trời trên bầu trời trong một ngày sẽ dần dịch về hướng nam.

Con người trong suốt chiều dài lịch sử đã không ngừng đo đạc và sử dụng bầu trời để làm đồng hồ và lịch, và từ đó họ dễ dàng thấy rằng đường đi của Mặt Trời trên bầu trời, độ dài của ban ngày, vị trí mọc/lặn của Mặt Trời thì thay đổi thường xuyên trong một năm. Tổ tiên chúng ta đã xây dựng nên những đài quan sát thiên văn đầu tiên để theo dõi diễn biến của Mặt Trời trong một năm, thí dụ như đài quan sát Machu Picchu ở Peru - nơi có những hòn đá Intihuatana là nơi cho biết chính xác về thời điểm diễn ra các điểm phân và những mốc thời gian quan trọng khác. Intihuatana có nghĩa là "buộc Mặt Trời".

Ngày phân diễn ra hai lần trong năm, một vào mùa xuân được gọi là ngày Xuân phân vào tháng 3, và một còn lại vào mùa thu được gọi là ngày Thu phân vào tháng 9. Ngày Xuân phân thì Mặt Trời đi về hướng bắc, ngày Thu phân thì Mặt Trời đi về hướng nam.

Nhưng trong thực tế, những điều này không hoàn toàn chính xác, do một hiện tượng được gọi là sự tiến động của các điểm phân. Trải qua hàng trăm năm, sự tự quay quanh trục của Trái Đất trong không gian thay đổi vì nó hoạt động như một con quay hồi chuyển. Điều này có nghĩa là vị trí của các điểm phân di chuyển khắp bầu trời với tốc độ 50 cung giây mỗi năm.